बाढीले बगाएर भारत पुगेको एउटा गैँडा नेपालतर्फ आएको मौका पारेर उद्धार गरी चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जतर्फ ल्याइँदैछ । भारतीय सीमा क्षेत्र विनय त्रिवेणी गाउँपालिका–६ बाट गैँडालाई डाट गरेर बेहोस बनाई आज चितवनतर्फ ल्याउँदै गरिएको हो ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका वरिष्ठ पशु चिकित्सक डा विजय श्रेष्ठका अनुसार अन्दाजी सात÷आठ वर्षको भाले गैँडालाई उद्धार गरी ल्याइएको हो । बाढीका कारण भारत पुगेको सो गैँडा यही मङ्सिर १५ गते नेपालतर्फ आएको थियो । नेपालमा उखु, तरकारीलगायत खाद्यान्न बाली खान पल्किएको गैँडा यसअघि तिहारको समयमा केही दिन सोही क्षेत्रमा देखिएको थियो । श्रेष्ठका अनुसार त्यतिबेला नियन्त्रणमा लिन खोज्दा भागेर भारततर्फ गएको थियो ।

“नेपालतर्फ आएको मौका पारेर गैँडालाई चितवन ल्याउन लागिएको हो”, श्रेष्ठले भन्नुभयो, “विसं २०७४ वा त्यसअघिका बाढीमा यो गैँडा बगेर भारत पुगेको हो ।” श्रेष्ठकै नेतृत्वमा निकुञ्ज र राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका प्राविधिक कर्मचारीसँगै सुरक्षाकर्मीले गैँडालाई उद्धार गरेका हुन् । सो क्रममा छ वटा हात्ती परिचालन गरिएको थियो ।

निकुञ्जका सूचना अधिकारी गणेशप्रसाद तिवारीका अनुसार गैँडालाई निकुञ्जको पूर्वी क्षेत्रमा छाडिँदैछ । गैँडाको सङ्ख्या कम भएको क्षेत्रमा छाड्न लागिएको हो । सुस्ताको उखुबारीमा गैँडा चरेको देखेपछि स्थानीयवासीले निकुञ्जलाई खबर गरेका थिए । सन् २०१७ र २०१८ मा नेपालले भारतका विभिन्न ठाउँमा पुगेका १० वटा गैँडा फिर्ता गरेको थियो । भारत पुगेर आफैँ नेपालतर्फ फर्किएका तीन गैँडालाई पनि सीमा नजिकैबाट डाट गरेर चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज ल्याइएको थियो ।

यो पनि – मुक्तहलियाका समस्या सुनुवाइ नभएको गुनासो

सरकारले हलिया मुक्तिको घोषणा गरेको १३ वर्ष बितिसक्दासमेत यहाँका हलियाका समस्या समाधान नभएको एक कार्यक्रमका सहभागीले गुनासो गरेका छन् । जिल्लामा आज सञ्चालन गरिएको मुक्तहलियाको सवालमा सरोकारवालासँग परामर्श बैठकमा सहभागी मुक्तहलियाका परिवारले सरकारले हलियामुक्त घोषणा गरे पनि आफ्ना समस्या कहीँ कतैबाट सुनुवाइ नभएको आरोप लगाएका छन् ।

कागजीरुपमा हलियामुक्त भए पनि व्यवहारमा तथा उनीहरुका पीडा र समस्याका बारेमा कसैले पनि चासो नदेखाएको पूर्वीचौकी गाउँपालिका फुलोट गाउँकी मुक्तहलिाया परिवारकी गौरी विकले बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “सरकारले हलियामुक्त भनेर घोषणा गरे अहिले मुक्त भएका हलिा के गर्दैछन्, कहाँ बस्छन् कसैले सोधीखोजी गरेनन्, हाम्रा दुःख हामीसँगै छन् ।”

नेपालमा कृषिमा आधारित बधुवा श्रमको अन्त्य परियोजनाअन्तर्गत उक्त कार्यक्रमको आयोजना गरिएको थियो । गैरसरकारी संस्था एक्सनएड नेपालको साझेदारीमा सम विकास केन्द्र (इडिसी) नेपालले जिल्लामा नेपालमा कृषिमा आधारित दुई वर्षे बधुवा श्रमको अन्त्य परियोजना लागू गरेको छ ।

हलिया बसेको बेला साहुको जमिनमा बस्ने एउटा सानो छाप्रो बनाएका भए पनि सरकारले हलियामुक्त गरेपछि साहुले उक्त छाप्रो बनाएको जमिन खोस्दा यहाँका मुक्तहलिया परिवारलाई गाँसबासका लागि समस्या हुँदै आएको अर्की सहभागी शान्ता नेपालीले गुनासो गर्नुभयो ।

उहाँले भन्नुभयो, “सरकारले हलियामुक्त ग¥यो, साहुले छाप्रो बनाएको जमिन खोस्या हामी कहाँ बस्ने कहाँ खेती गर्ने, कस्ले बुझने हाम्रा पीडा ?” मुक्त गरेसँगै आफूहरुका लागि गाँसबासको व्यवस्था हुनुपर्ने उनीहरुको माग र छ । जिल्लामा रहेका मुक्तहलिया आफ्नो अधिकारका लागि लड्न नसक्ने भएकाले हलियाका समस्या समधानका लागि सबै सरोकारवालाले आवाज उठाईदिनुपर्ने राष्ट्रिय हलियामुक्ति समाजका महासचिव टीकासिंह नेपालीले बताउनुभयो ।

हलियामुक्त घोषणा गरिएको भए पनि नेपालको संसद्बाट हलिया सम्बन्धी कानुन निर्माण हुननसक्दा समस्या भएको कानुन व्यवसायी शङ्करदीप मडैले बताउनुभयो । मुक्तहलियाका समस्यामा बारेमा आफूहरु सहयोग गर्न तयार रहेको सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी पुष्पराज खड्काले आश्वासन दिनुभयो । जिल्लामा मुक्तहलियाको एकीन तथ्याङ्क नभएको पीडितको भनाइ छ ।